Právní předpis byl sestaven k datu 30.04.2026.
Zobrazené znění právního předpisu je účinné od 01.07.2017.
ČÁST PRVNÍ - O PRÁVECH PŘÍSLUŠNÍKŮ NÁRODNOSTNÍCH MENŠIN
HLAVA I - ÚVODNÍ USTANOVENÍ
Předmět úpravy §1
Vymezení základních pojmů §2
HLAVA II - PRÁVA PŘÍSLUŠNÍKŮ NÁRODNOSTNÍCH MENŠIN
Výkon práv příslušníků národnostních menšin §3
Svobodná volba příslušnosti k národnostní menšině §4
Právo na sdružování příslušníků národnostní menšiny §5
Právo účasti na řešení záležitostí týkajících se národnostní menšiny §6
Právo na užívání jména a příjmení v jazyce národnostní menšiny §7
Právo na vícejazyčné názvy a označení §8
Právo na užívání jazyka národnostní menšiny v úředním styku a před soudy §9
Právo na užívání jazyka národnostní menšiny ve věcech volebních §10
Právo na vzdělávání v jazyce národnostní menšiny §11
Právo na rozvoj kultury příslušníků národnostních menšin §12
Právo na rozšiřování a přijímání informací v jazyce národnostní menšiny §13 §13a
ČÁST DRUHÁ §14
ČÁST TŘETÍ - Změna zákona o obcích §15
ČÁST ČTVRTÁ - Změna zákona o krajích §16
ČÁST PÁTÁ - Změna zákona o hlavním městě Praze §17
ČÁST ŠESTÁ - Změna zákona o volbách do zastupitelstev v obcích §18
ČÁST SEDMÁ - Změna zákona o volbách do zastupitelstev krajů §19
ČÁST OSMÁ - ÚČINNOST §20
č. 320/2002 Sb. - Čl. CXVII, Čl. CXVIII, Čl. CXIX
Xxxxxxxxx
Xxxxxxxxx Xxxxx xxxxxxxxx xxxx xxxxxxxxxxxxxx a xxxxxxxx xxxxx,
xxxx na xxxxxxx právo xx xxxxxxxxxxx x etnickou xxxxxxxx xxxx xxxxxxx xxxxxxxx xxxx,
xxxxxxxxxx xxxxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx xxxx xxxxxxxxxxx i xxxxxxx projevující se xxxxxxx xxxxxxx kulturou, xxxxxxxxx xx xxxxxxx,
xxxx xx xxxxxxx xxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxx x xxxxxxxx x xxxxxxxxxx xxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx x xxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx,
xxxxxxxx xxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx xxxxx na xxxxxxx xxxxx x xxxxxxxxx, xxxxxxxxxxxx a hospodářském xxxxxx a xx xxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx, zvláště xxxx, xxxxx xx xxxxxx národnostních xxxxxx,
xxxxxx xxxxx příslušníků národnostních xxxxxx v xxxxxxx x xxxxxxxxxxxxx smlouvami x xxxxxxxx právech x xxxxxxxxxx xxxxxxxxx, xxxxx xx Xxxxx xxxxxxxxx xxxxxx, s Xxxxxxx a x Xxxxxxxx xxxxxxxxxx xxxx x xxxxxx,
xx xxxxxx xx tomto zákoně Xxxxx xxxxxxxxx:
ČÁST XXXXX
X XXXXXXX XXXXXXXXXXX NÁRODNOSTNÍCH XXXXXX
XXXXX X
XXXXXX XXXXXXXXXX
§1
Xxxxxxx xxxxxx
(1) Xxxxx zákon upravuje xxxxx příslušníků xxxxxxxxxxxxx xxxxxx x xxxxxxxxx xxxxxxxxxxxx, jiných xxxxxxxxx xxxxx a xxxxxx xxxxxxxx samosprávných xxxxx (xxxx jen "xxxxxx xxxxxxx xxxxxx") xx xxxxxx x xxx.
(2) Xxxxxxxxxx xxxxxxxxxx právních xxxxxxxx, která xxxxxxxx xxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx, xxxxxx tímto xxxxxxx xxxxxxx.
§2
Xxxxxxxx základních xxxxx
(1) Xxxxxxxxxxx menšina xx xxxxxxxxxxxx xxxxxx Xxxxx xxxxxxxxx xxxxxxxx xx xxxxx xxxxxxxx Xxxxx xxxxxxxxx, xxxxx se xxxxxxxx xx xxxxxxxxx xxxxxx zpravidla xxxxxxxxx xxxxxxxx xxxxxxx, xxxxxxx, xxxxxxxx x tradicemi, xxxxx početní menšinu xxxxxxxxxxxx x xxxxxxx xxxxxxxxx xxxx xxx xxxxxxxxxx xx xxxxxxxxxxx xxxxxxx za xxxxxx xxxxxxxxxx xxxxx x xxxxxxxxx a xxxxxx xxxxxxx xxxxxxxxxxx, jazyka x xxxxxxx x xxxxxxx xx xxxxxx xxxxxxxxx a xxxxxxx xxxxx jejich xxxxxxxxxxxx, xxxxx xx xxxxxxxxxx xxxxxxxx.
(2) Xxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxx xx xxxxx Xxxxx xxxxxxxxx, xxxxx xx xxxxx x xxxx než xxxxx xxxxxxxxxx x projevuje xxxxx být xxxxxxxxx xx xxxxxxxxxxx národnostní xxxxxxx spolu x xxxxxxx, xxxxx xx xxxxx ke xxxxxx xxxxxxxxxx.
HLAVA XX
XXXXX XXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXXX XXXXXX
§3
Xxxxx xxxx xxxxxxxxxxx národnostních menšin
(1) Xxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx xx xxxxxxxx xxxxxxxxxx xxxx xxxxxxxx x xxxxxx příslušníky xxxxxxxxxxx xxxxxxx xxxxx jejich xxxx xxxxxxxxxxx xxxxx xxxxxxx, xxxxxxxxxx xxxxxxxx xxxxxxxx či mezinárodními xxxxxxxxx x xxxxxxxx xxxxxxx a základních xxxxxxxxx, kterými xx Xxxxx xxxxxxxxx vázána.
(2) Xxxxx xxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx xxxxx xxx xxxxxxxx nebo xxxxxxxxxxx.
§4
Xxxxxxxx volba xxxxxxxxxxxx x národnostní menšině
(1) X příslušnosti k xxxxxxxxxxx xxxxxxx nesmí xxxxxx xxxxxx žádná xxxx.
(2) Xxxxxx xxxxxxx xxxxxx xxxxxxx xxxxxxxx xxxxxxxxxxx národnostních xxxxxx. Xxxxxxxxx, xxxxxxxxxxxx x xxxxxxxxx xxxxxxxx xxxxx xxxxxxx příslušnosti x xxxxxxxxxxx xxxxxxx xx xxxx ustanoveními zvláštních xxxxxxxx předpisů.1) Xxxxx x xxxxxxxxxx xx x xxxxxxxxxx xxxxxxx xxxxxx orgány při xxxxxxx xxxx nebo xxxxx xxxxxx xxxxxxxxxx xxxxxx, xxxxx xxxxxxxx xxxxxx příslušnosti x xxxxxxxxxxx menšině, nesmějí xxx použity xxx xxxx xxxx, xxx xxx xxxxx byly xxxxxxxxxxx x xxxxxxx, x xx statistickém xxxxxxxxxx musejí xxx xxxxxxx.
§5
Právo xx xxxxxxxxxx xxxxxxxxxxx národnostní xxxxxxx
Xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxx menšiny xx xxxxx sdružovat x xxxxxxxxxxxxx sdruženích i x xxxxxxxxxxx xxxxxxxx x x politických xxxxxxx xx podmínek x xxxxxxxx stanoveným xxxxxxxxxx xxxxxxxx předpisy.2)
§6
Xxxxx xxxxxx xx xxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxx xx xxxxxxxxxxx xxxxxxx
(1) Xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx xxxx právo na xxxxxxx účast x xxxxxxxxx, xxxxxxxxxxxx a xxxxxxxxxxxx xxxxxx a xx xxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx, xxxxxxx xxx xxxx, xxxxx se xxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx, jejichž xxxx xxxxxxxxxxx, x xx xx úrovni xxxx, kraje i xx xxxxxxxxxx úrovni.
(2) Xxxxx podle xxxxxxxx 1 xxxxxxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx menšin xxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxx xxxxxx xxx xxxxxxxxxxx xxxxxxx, xxxxxxxxxxx xxxxx xxxxxxxxxx xxxxxxxx xxxxxxxx,3) x Xxxx xxxxx pro národnostní xxxxxxx (dále jen "Xxxx").
(3) Xxxxx xxxxxxx xxxx xxxx xxxxxxx x xxxxxxxxxxx orgán xxx xxxxxx xxxxxxxx xx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx x xxxxxx příslušníků Xxxx. X jejím xxxx xxxxx xxxx xxxxx.
(4) Xxxxx Xxxx xxxx zástupci národnostních xxxxxx x xxxxxxxx xxxxxx veřejné xxxx x tím, že xxxxxxx xxxxxxxx xxxxx Xxxx xxxxx xxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx menšin, kteří xxxx xxxxxxxx xxxxxxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx menšin.
(5) Xx působnosti Xxxx xxxxx
x) xxxxxxxxxx přípravu xxxxxxxx xxxxx, která xx xxxxxx práv xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx menšin x Xxxxx xxxxxxxxx,
x) xxxxxxxxxx xx x xxxxxxx xxxxxx, x xxxxxxx xxxxxxxx vlády x x xxxxxxxxx xxxxxxxxx xx xxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx xxxx xxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxx,
x) xxxxxxxxxxx xxx xxxxx xxxxxxxx xxxxxx x xxxxxxxxxxx situaci xx xxxxx Xxxxx xxxxxxxxx,
x) xxxxxxxxxxx pro xxxxx nebo xxx xxxxxxxxxxxx či xxxx xxxxxxx úřady doporučení x zajištění xxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx, xxxxxxx x oblastech xxxxxxxx, xxxxxxx x xxxxx, xxxxxxxxx xxxxxxxxxx xxxxxx, společenského a xxxxxxxxxx xxxxxx,
x) xxxxxxxxxxxxx x xxxxxx xxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxx xxx xxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx národnostní xxxxxxxx xxxxx,
x) navrhovat xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxx xxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx ze xxxxxxxx xxxxxxxx xx podporu xxxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx.
(6) Xxxxxxxxxxx x xxxxxxx Xxxx, xxxxxxx xxxxxxxxx členů Rady x x činnosti Xxxx stanoví xxxxxx Xxxx, xxxxx xxxxxxxxx xxxxx.
(7) Krajský xxxx xxxx x xxxxxxxxxx xx xxxx xxxxxxxx xxxxxx xxxxxx xxxxx xx xxxxx xxxxxx xxxxxxxx xxxxxxxxxxxx xxxxxxxxx xxxxxxxxxxx romské xxxxxxxx xx společnosti.
(8) Xxxxxx xxxx obce x xxxxxxxxxx xxxxxxxxxx xx xxxx xxxxxxxx obvodu xxxx úkoly napomáhající xxxxxx xxxx xxxxxxxxxxx xxxxxx xxxxxxxx x xxxxxxxxx příslušníků romské xxxxxxxx xx xxxxxxxxxxx.
§7
Xxxxx xx xxxxxxx xxxxx a příjmení x jazyce xxxxxxxxxxx xxxxxxx
Xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx xxxx právo xx xxxxxxx xxxxx xxxxx x xxxxxxxx x xxxxxx národnostní menšiny xx xxxxxxxx stanovených xxxxxxxxx právním předpisem.4)
§8
Právo xx xxxxxxxxxxx xxxxx x xxxxxxxx
(1) Xxxxxxxxxxx národnostních xxxxxx, xxxxx xxxxxxxx x xxxxxxxxxx žijí na xxxxx České xxxxxxxxx, xxxx právo, xxx xxxxx xxxx, v xxx xxxx, xxxxx xxxxxx xxxxx, xxxx, xxxxxx veřejných xxxxxxxxxxxx, xxxxxxxx budov xxxxxx xxxxxxx xxxxxx a xxxxxxxxx xxxxxxxxx byly xxxxxxx rovněž x xxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxx.
(2) Xxxxxxxx xxx xxxxx xxxxx podle xxxxxxxx 1 x způsob xxxxxxx vícejazyčných xxxxx x xxxxxxxx xxxxxxx xxxxxxxx právní předpis.5)
§9
Xxxxx xx xxxxxxx xxxxxx xxxxxxxxxxx menšiny x úředním styku x xxxx xxxxx
Xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx, xxxxx xxxxxxxx x dlouhodobě xxxx xx území Xxxxx republiky, mají xxxxx xx xxxxxxx xxxxxx národnostní xxxxxxx x xxxxxxx xxxxx x před xxxxx. Xxxxxxxx pro xxxxx xxxxxx xxxxx upravují xxxxxxxx právní xxxxxxxx.6)
§10
Právo na užívání xxxxxx xxxxxxxxxxx menšiny xx věcech volebních
Za xxxxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxx xxxxxxxx xxxxxxxx7) xxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx, xxxxx xxxxxxxx x xxxxxxxxxx žijí xx xxxxx Xxxxx xxxxxxxxx, xxxxx na xxxxxxxxxx xxxxxxxx x době x xxxxx xxxxxx xxxxx x xx xxxxx xxxxxxxxx pro xxxxxx x xxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx.
§11
Právo na xxxxxxxxxx x jazyce národnostní xxxxxxx
(1) Xxxxxxxxxxx národnostních xxxxxx, xxxxx tradičně x xxxxxxxxxx žijí xx xxxxx České xxxxxxxxx, mají xxxxx xx xxxxxxx x xxxxxxxxxx ve xxxx xxxxxxxxx xxxxxx ve xxxxxxx, předškolních xxxxxxxxxx x školských xxxxxxxxxx xx podmínek, xxxxx xxxxxxx zvláštní právní xxxxxxxx.8)
(2) Xxxxxxxxxxx národnostních xxxxxx xxxxx xxxxxxxx 1 xxxxx za xxxxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxx xxxxxxxx předpisy8) xxxxxxxx
x) xxxxxxxx školy x xxxxxxxxxx xxxxxxx národnostní xxxxxxx nebo s xxxxxx xxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxx jako xxxxxxxxxxx xxxxxxxx,
x) xxxxxxxx předškolní xxxxxxxx x xxxxxxxx xxxxxxx xxxxxxxx.
§12
Xxxxx xx xxxxxx xxxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx
(1) Xxxxxxxxxxx národnostních xxxxxx mají xxxxx xx zachování a xxxxxxxxx xxxxx xxxxxx, xxxxxxx x tradic x xx xxxxxx xxxxxxxxxxxx.
(2) Xxxx xxxxxxx xxxxxxxx xxx xxxxxxxxx x xxxxxx xxxxxxx, xxxxxx a xxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx menšin, xxxxx xxxxxxxx x xxxxxxxxxx xxxx xx xxxxx České xxxxxxxxx; xxxxxxxxx xxxxxxx programy xxxxxxxx na xxxxxxx, xxxxx, galerie, xxxxxxxx, xxxxxxxxxxxx xxxxxxx a xxxxx xxxxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx. Xx xxx účelem xxxxxxxxx xxxxxx ze xxxxxxxx xxxxxxxx; xxxxxxxx x xxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxx xxxxxxx xxxxx xxxxxxxxx.
§13
Právo xx xxxxxxxxxxx x xxxxxxxxx xxxxxxxxx x xxxxxx národnostní xxxxxxx
(1) Xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx mají xxxxx xx rozšiřování x xxxxxxxxx informací x xxxxxx xxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx.
(2) Stát xxxxxxxxx xxx xxxxxxxxx x xxxxxx xxxxxxx, xxxxxx x xxxxxx xxxxxxxx xxxxxxxxxxxx i xxxxxxxxxxxxxx xxxxx vydávaného v xxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx, xxxxx xxxxxxxx x xxxxxxxxxx xxxx xx xxxxx Xxxxx republiky, x xxxxxxxxxx a xxxxxxxxx xxxxxxxx v xxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx xxxxxx, xxxxx xxxxxxxx x xxxxxxxxxx xxxx xx xxxxx České xxxxxxxxx. Xx xxxxx xxxxxx xxxxxxxxx dotace ze xxxxxxxx rozpočtu; xxxxxxxx x způsob xxxxxxxxxxx xxxxxx xxxxxxx xxxxx xxxxxxxxx.
(3) Xxxxxxxxx x xxxxxx xxxxxxxxxxxx a xxxxxxxxxxx pořadů xx xxxxxx k příslušníkům xxxxxxxxxxxxx menšin x xxxxxxxxxxxxx xx xxxxxx xxxxxxx zvláštní xxxxxx xxxxxxxx.9)
§13x
Xxxxxxxxxx xxxxxxxxx xxxxxxxxx xxxxx nebo obecnímu xxxxx xxxx x xxxxxxxxxx xxxxxxxxxx xxxxx xxxxxx xxxxxx xxxx xxxxxxx xxxxxxxxx xxxxxxxxxx.
§13x xxxxxx právním předpisem x. 320/2002 Xx. x účinností od 1.1.2003
XXXX TŘETÍ
Změna zákona x obcích
§15
Zákon č. 128/2000 Sb., x obcích (xxxxxx xxxxxxx), xx mění xxxxx:
1. X §29 xxxx. 2 xx xxxxxxx "20" xxxxxxxxx xxxxxxx "10" x xxxxxxx "50" se xxxxxxxxx číslicí "40".
2. X §117 xxxx. 3 xxxx první xx xxxxxxx "15" xxxxxxxxx xxxxxxx "10", xx xxxxx xxxx xxxxx se tečka xxxxxxxxx xxxxxxxxxx x xxxxxxxx xx text "xxxx xxxx příslušníci xxxxxxxxxxxxx xxxxxx xxxx xxxxxx nejméně polovinu xxxxx xxxxx výboru.".
XXXX XXXXXX
Xxxxx xxxxxx x krajích
§16
V §78 xxxx. 2 xxxxxx č. 129/2000 Sb., x xxxxxxx (xxxxxxx zřízení), xx xxxxxxx "10" xxxxxxxxx xxxxxxx "5", xxxxx "xx stejné xxxxxxxxxx xxxx xxx xxxxx" xx xxxxxxxxx xxxxx "x národnosti xxxx xxx xxxxx" a xx konci xxxx xxxxx xx tečka xxxxxxxxx xxxxxxxxxx x xxxxxxxx se xxxx "xxxx však příslušníci xxxxxxxxxxxxx xxxxxx musí xxxxxx nejméně polovinu xxxxx xxxxx xxxxxx.".
XXXX XXXX
Xxxxx xxxxxx x xxxxxxx xxxxx Xxxxx
§17
X §78 xxxx. 2 xxxxxx č. 131/2000 Sb., x xxxxxxx městě Xxxxx, se ve xxxx první xxxxxxx "15" nahrazuje číslicí "5", xx xxxxx xxxx xxxxx xx xxxxx xxxxxxxxx xxxxxxxxxx x xxxxxxxx xx xxxx "xxxx xxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxx menšin xxxx xxxxxx xxxxxxx xxxxxxxx všech xxxxx xxxxxx.".
XXXX XXXXX
Xxxxx xxxxxx x volbách xx xxxxxxxxxxxxxx x obcích
§18
V §31 xxxxxx č. 152/1994 Sb., x xxxxxxx xx xxxxxxxxxxxxxx x xxxxxx x x xxxxx x xxxxxxxx xxxxxxxxx xxxxxxx xxxxxx, se xxxxxxxx xxxxxxxx 3, xxxxx xxxxxx xxxxxxxx xxx xxxxx x. 10x) zní:
"(3) X xxxx, xx xxxxx xx xxxxxxx xxxxx xxx xxxxxxxxxxx xxxxxxx xxxxx xxxxxxxxxx zákona,10a) xx vyhláška xxxxx xxxxxxxx 1 x 2 vydá x x xxxxxx příslušné xxxxxxxxxxx xxxxxxx.
10x) §117 xxxx. 3 zákona x. 128/2000 Sb., x xxxxxx (obecní xxxxxxx), xx xxxxx xxxxxx x. 273/2001 Xx.".
XXXX XXXXX
Xxxxx xxxxxx x xxxxxxx do xxxxxxxxxxxxxx xxxxx
§19
X §27 xxxxxx č. 130/2000 Sb., x xxxxxxx do zastupitelstev xxxxx x x xxxxx xxxxxxxxx xxxxxx, xx xxxxxxxx xxxxxxxx 3, který xxxxxx xxxxxxxx xxx čarou x. 18a) xxx:
"(3) X xxxxx, xx xxxxxx xx xxxxxxx xxxxx pro národnostní xxxxxxx xxxxx xxxxxxxxxx xxxxxx18x), xx oznámení xxxxx odstavců 1 x 2 zveřejní x x xxxxxx xxxxxxxxx národnostní menšiny.
18a) §78 xxxx. 2 xxxxxx x. 129/2000 Xx., o xxxxxxx (xxxxxxx zřízení), xx xxxxx xxxxxx x. 273/2001 Xx.".
XXXX XXXX
XXXXXXXX
§20
Xxxxx xxxxx xxxxxx xxxxxxxxx xxxx xxxxxxxxx.
Xxxxxx xxxxxxx x. 273/2001 Sb. nabyl xxxxxxxxx xxxx 2.8.2001.
Xx xxxxx xxxxxx právního xxxxxxxx xxxx xxxxxxxxxx xxxxx a xxxxxxxx xxxxxxxxxxx xxxxxxx xxxxxxxxx x.:
320/2002 Sb., x xxxxx x xxxxxxx xxxxxxxxx xxxxxx x xxxxxxxxxxx s ukončením xxxxxxxx xxxxxxxxx úřadů
s xxxxxxxxx od 1.1.2003
250/2016 Xx., o xxxxxxxxxxxx xx xxxxxxxxx x xxxxxx x xxxx
x xxxxxxxxx od 1.7.2017
Xxxxx xxxxxxxxxxxx právních xxxxx xxxxxx právních předpisů x odkazech xxxx xxxxxxxxxxxxx, pokud xx xxxx xxxxxx xxxxxxxxx xxxxx shora xxxxxxxxx xxxxxxxx xxxxxxxx.